1. Home
  2. La streda de viers dl’autonomia

La streda de viers dl’autonomia

À pa l Südtirol arjont l puscibl cun si autonomia? O ëssen pa pudù arjonjer mo deplù? 

Segur iel: L troi de viers dl’autonomia ie stat lonch, suvënz fovel danterite nteresc plu auc, n à abù contracolps, nce duel. Che chësc troi à purtà a na pesc ne ie danz nia stat na cossa che fova sambënzënza da se aspité.

Timeline

1919

Tratat de pesc de Saint Germain

L tratat de pesc ala fin dla Prima viera mundiela sigilea la spartizion dl Tirol y l passaje dla pert tl sud ala Talia. Südtirol spera debant che l ruve a n’autodeterminazion o a n’autonomia.
1922

Marcia sön Roma

Le partí fascist sot a Benito Mussolini marcëia tla cité de Roma y surantol le podëi tl stat. Tla Talia ruva l fascism al pudëi. L somët la mendranzes linguistiches y sustën cun forza l’imigrazion. La mira ie chëla de talianisé defin la “provinzies nueves”.

1939

Les Opziuns

La Talia fascista y la Germania nazista mët la populazion tudëscia y ladina dl Südtirol dan la dezijion: emigré ora tl Reich o resté tla Talia, ma zënza la scunanza dla mendranzes. Plu che l 85 % optea per se n jì ora. Danter l 1940 y l 1943 emigrea feter 70.000 persones.

1943

I aleac ocupea pertes dla Talia

I aleac ocupea pertes dla Talia. Do la druseda de Mussolini sotscrij ai 8 de setëmber dl 1943 n guviern nuef a Roma la capitulazion. La Wehrmacht tudëscia marcia ite tla Talia. La detlarea la provinzies de Bulsan, Trënt y Belun Zona d’operazion Alpenvorland.

1945

Na fasa nöia

La fin dla Segonda viera mundiela pieta la puscibiltà de n scumen­ciamënt democratich nuef. Ai 8 de mei dl 1945 apurvea i aleac la fundazion dla Südtiroler Volkspartei (SVP) y la recunësc sciche reprejentanza dla popu­lazion de rujeneda tudëscia y ladina dl Südtirol. 

1946

Tratat de Paris

La fin dla Segonda viera mundiela pieta la puscibiltà de n scumen­ciamënt democratich nuef. Ai 8 de mei dl 1945 apurvea i aleac la fundazion dla Südtiroler Volkspartei (SVP) y la recunësc sciche reprejentanza dla popu­lazion de rujeneda tudëscia y ladina dl Südtirol.

1948

Pröm Statut d'autonomia

N prim Statut de Autonomia per la Region Trentin-Südtirol va n forza. I reprejentanc politics sudtirolesc ie melcuntënc ajache la cumpetënzes autonomes ie pra la Region (cun maiuranza taliana) y nia pra la Provinzia de Bulsan (cun maiuranza tudëscia). Oradechël ne vën la mendranza ladina nia nunzieda tl Statut.  

1948 – 1957

Autonomia che dá delujiun

Deache la pert taliana de chësta regiun fej fora la maioranza, ne vëgnel nia tigní tan cunt de ci che la mendranza todëscia y chëra ladina s’aspeta. Elemënc sostanziai dl’acordanza Gruber-Degasperi n’ê aladô dla popolaziun dl Südtirol nia gnüs atuá. Süa malcontentëza gnô tres majera ince porvia dl’imigraziun interna de jënt a lauré cun sües families.

●●●

Silvius Magnago devënta sëurastant dla SVP

Tl 1957 devënta Silvius Magnago sëurastant dla SVP. Sustenì dal’ela plu dura dl partit chërdel adum la desmustrazion a Ciastel Sigmundskron per prutesté contra l atejamënt dl Stat talian ti cunfronc dla ghiranzes d’autonomia dl Südtirol. L vën adalerch 35.000 persones y pertënd n’autonomia per l Südtirol.

1957

Manifestaziun a Ciastel Sigmundskron

35.000 persones vën adum pra na des­mus­trazion tal Ciastel de Sigmundskron. La ie unida urganiseda dala SVP sun prescion dl cunselier Hans Dietl. I des­mus­tranc se damanda n’autonomia per la Provinzia de Bulsan y ti tira dant a Roma de sustenì inant la imigrazion tl Südtirol de persones da d’autra regions dla Talia.  

1960

Chestiun dl Südtirol dan l'ONU

L Minister per l Ester nuef dl’Austria, Bruno Kreisky, ie bon de purté l problem de Südtirol dan la ONU. Chësta ti cumët ala Talia y al’Austria de cialé de ressolver l problem deberieda. La prima negoziazions dà puecia speranzes che n ruve a n suzes.

1961

Istituziun dla Comisciun di dejenü

L guviern talian mët su la nsci tlameda cumiscion di 19 (11 talians, 7 tudësc, 1 ladin). Chësta prejentea do trëi ani n prim sboz per n Statut d’Autonomia nuef. L’autonomia dëssa n gran pert passé ala doi Provinzies de Bulsan y de Trënt.

1961

Nöt di füc

L prim mumënt de colm de na lingia d’atentac che à scumencià tl 1956.  I auturs é le grupamënt separatistich dl BAS (“Befreiungsausschuss Südtirol” – “Comité de liberaziun Südtirol”). La “Nöt di füc” tira l’atenziun publica taliana y europeica sön le Südtirol.

1969

De sce al Pachet

Do tratatives sfadiëuses vën la Talia, l’Austria y na pitla grupa ntëur Silvius Magnago a una sun n “Pachet” de mesures che dëssa unì atuedes aldò de n calënder d’azion. La SVP apurvea chësc “Pachet” cun na maiuranza scialdi pitla.
 

1972

Secundo Statut d'autonomia

L segondo Statut d’Autonomia va n forza. Truep detai ie ti ani do mo da stlarì da chëla che vën tlameda la cumiscion di 6. Sustenidëures y oposidëures lëura deberieda per na soluzion. Partezipanc de mpurtanza: Alcide Berloffa, Roland Riz y Alfons Benedikter.  
●●●

Alcide Berloffa dal 1972 él presidënt dla Comisciun di 6 y di 12

Alcide Berloffa eserzitëia ciamó dî alalungia na funziun importanta por la realisaziun dl’autonomia. Dal 1972 al 1994 él presidënt dla Comisciun di 6 y di 12. Dal 1977 al 1994 él comëmber dl Consëi de Stat. Al colaborëia al’istituziun dl’Université Lëdia de Balsan y dl 2002 devëntel so vizepresidënt. Alcide Berloffa mör ai 25 de forá dl 2011. Al ê maridé cun Vanda Segato cun chëra che al á albü n möt y na möta,  Paolo und Giovanna.
1992

Detlaraziun d’apajamënt dl strit

L guviern talian deraieia l’ultima despusizions sun l “Pachet”. La Talia y l’Austria ti fej al savëi ala ONU che l strit lonch a livel internazinel per l Südtirol ie finà. La tratatives danter Südtirol y Roma per “n’autonomia dinamica” va inant.
 

Privacy Overview

This website uses cookies so that we can provide you with the best user experience possible. Cookie information is stored in your browser and performs functions such as recognising you when you return to our website and helping our team to understand which sections of the website you find most interesting and useful.